Có những giai đoạn tôi nhìn lại cuộc sống và thấy mọi thứ đều ổn, nhưng vẫn thấy thiếu gì đó. Không phải buồn, không phải khổ, chỉ là một sự nhàm chán đến nhạt nhẽo. Cái cảm giác như đang ăn một bữa đầy đủ dinh dưỡng nhưng không có vị.
Một thời gian dài tôi nghĩ đó là vấn đề của bản thân, rằng mình chưa tìm được sứ mệnh, chưa biết mình muốn gì. Nhưng gần đây tôi nhận ra có lẽ đấy không phải là câu trả lời
Não không được thiết kế để hạnh phúc
Não không được thiết kế để cảm thấy hạnh phúc (honestly, nó còn không biết hạnh phúc là gì). Nó được thiết kế để dự đoán, cập nhật, và dự đoán lại. -> Đơn giản là để sinh tồn, đó là mục tiêu tối thượng
Karl Friston gọi đây là Free Energy Principle: não liên tục tạo ra model về thế giới, so sánh model đó với thực tế, và điều chỉnh khi có sai lệch. Cái vòng lặp đó, predict, sai, update, predict lại, chính là trạng thái sống của não. Khi vòng lặp dừng lại, không phải não đang nghỉ ngơi, đó là tín hiệu nó đang chết dần.
Cái cảm giác chán không phải là thiếu hạnh phúc. Đó là não báo hiệu: không có gì để predict, không có gì để học, không có gì để update.
Dopamine không phải phần thưởng, nó là tín hiệu của gap
Tôi từng nghĩ dopamine là thứ xuất hiện khi đạt được gì đó. Thực ra không phải vậy.
Dopamine xuất hiện khi có khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế, và khoảng cách đó đang được thu hẹp. Khi tôi học bơi, mỗi buổi tập là một prediction error nhỏ: tôi kỳ vọng làm được một động tác, chưa làm được, não xử lý gap đó, điều chỉnh, thử lại. Loop đó chạy liên tục nên cảm giác sống rất rõ.
Khi cuộc sống stabilize, income ổn định, công việc quen thuộc, không có deadline mới, không có thứ gì để stretch, không có gap để thu hẹp. Và dopamine không có lý do để xuất hiện.
Không phải cuộc sống tệ hơn. Chỉ là não không có gì để làm.
Vấn đề của chúng ta không phải là thiếu sứ mệnh
Tôi đã tốn khá nhiều thời gian nghĩ rằng mình cần một tầm nhìn lớn, một lý do tồn tại rõ ràng, một mission statement cho cuộc đời.
Nhưng trong Đạo có một điều tôi học được: sứ mệnh không phải thứ ta define rồi theo. Nó là thứ xuất hiện khi ta đang sống đúng với bản chất. Trang Tử không ngồi viết vision statement. Ông ta sống, quan sát, và triết lý xuất hiện từ đó.
Vấn đề thực sự của ta đơn giản hơn nhiều: không có game đang chạy.
Khi ta scroll TikTok, não vẫn được kích thích ngắn nhưng không có output, không có gì được tạo ra, và cảm giác trống rỗng càng lớn hơn.
Framework đủ dùng
Không cần phức tạp. Chỉ cần:
Có game đang chạy. Đây là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ. Game đó phải match đúng với dopamine trigger của từng người: goal rõ, đo được, có deadline.
Game ở đúng độ khó. Quá dễ thì không có prediction error để update. Quá khó thì não shutdown. Vùng ở giữa đó, Csikszentmihalyi gọi là flow, Friston gọi là sweet spot, là nơi mình thực sự sống.
Feedback loop nhanh. Biết mình đang win hay lose trong vài ngày, không phải vài tháng.
Game tiếp theo đã chờ sẵn. Không để gap trống giữa hai game. Khoảng trống đó là nơi chán xuất hiện.
Và đôi khi game nhỏ cũng đủ
Buổi tối hôm nay tôi không làm gì lớn. Chỉ ngồi trao đổi về một vài ý tưởng, push back lại một số quan điểm, rồi tự articulate lại những gì mình hiểu.
Cuối buổi tôi thấy bớt chán hơn hẳn.
Không phải vì tôi tìm được sứ mệnh. Mà vì vòng lặp predict, sai, update đang chạy. Có output nhỏ. Có thứ gì đó được tạo ra, dù chỉ là một góc nhìn rõ hơn về bản thân.
Đôi khi chỉ cần thế là đủ.
Có hai chế độ hoàn toàn khác nhau:
Chế độ 1: Dopamine-driven. Làm vì exciting, vì win, vì ROI rõ. Cần thiết để khởi động, để breakthrough, để thoát khỏi trạng thái chán.
Chế độ 2: Discipline-driven. Làm vì biết là đúng, không cần cảm giác gì. Đây là nền tảng của mọi thứ compound thực sự. Tập thể dục đều dù không thích, viết dù không hứng, giữ cam kết dù không ai nhìn.
Người chỉ sống ở chế độ 1 thì inconsistent, phụ thuộc vào mood và hoàn cảnh. Người chỉ sống ở chế độ 2 thì bền nhưng dễ burn out vì không có gì tiếp năng lượng.
Dopamine là fuel để boost, không phải engine để vận hành.